Nizamül Mülk’ün Siyasetnamesi Işığında Siyaset Kültürü

0
163

 

“Küfr ile belki ama zulm ile payidar kalmaz memleket”

 

Nizamü’l Mülk Büyük Selçuklu devletinin veziri ve Siyasetname kitabının yazarıdır. Asıl adı Hasan Bin Ali İshak Et-Tusi olan Nizamü’l Mülk 1018 yılımda Horasan‘ın kültür merkezlerinden Tus şehrinde doğmuştur. Gazneliler devletinde yönetici olan babası sayesinde çok iyi bir eğitim almıştır. Zamanın tanınmış ilim adamlarıyla dostluk kurmuş ve edebiyat alanında sıkı bir çalışma ile devrinin iyi yazan ve etkili hitabet sahip olan seçkin simalarında biri olmuştur.

Devlet yönetiminde bir hayli etkili olan Nizamü’l Mülk Büyük Selçuklu hükümdarları; Alparslan ve Melikşah dönemlerinde yaklaşık 30 sene vezirlik yapmıştır. Sultan Alparslan vefat ettikten sonra genç yaşta hükümdar olan Melikşah döneminde etkinliği artmış ve birçok projesini hayata geçirerek Selçuklu devletinin ideoloğu olmuştur. Nizamü’l Mülk icraatları ile çağının çok ötesinde bir devlet adamı olduğunu ispatlamıştır. Onun adaleti merkeze alan siyaset kültürü, ilme ve ilim adamlarına vermiş olduğu değer günümüzdeki yerel ve merkezi yönetimlere referans olabileceğine inanıyorum.  Devlet yönetiminde yapmış olduğu icraatlar ve getirdiği yenilikler siyaset kültürünün nasıl olması gerektiği konusunda önemli bilgiler içermektedir. İcraatlarını maddeler halinde özetleyecek olursak:

  • Dönemin önemli kültür merkezleri: Bağdat, İsfahan, Musul, Basra, Belh, Nişabur, Herat gibi şehirlerde kurulan Nizamiye Medreseleri adını Nizamü’l Mülk ’ten almıştır. Zamanla kurumsallaşan bu eğitim merkezleri İslam ülkelerinde olduğu gibi Batıdaki ilk modern üniversitelerin temelini oluşturmuştur. Kurmuş olduğu bu eğitim merkezlerinin başına Gazali, Ömer Hayyam, Hakani, Sadi gibi dönemin önemli ilim adamlarını atamıştır. Bu ilim adamları tıp, astronomi, matematik, edebiyat alanında önemli eserler verdiler.

 

Devlet yönetiminde görev vermek istediği devrin önemli ilim adamı Ömer Hayyam astronomi alanında çalışmalar yapmak için bir rasathane talep etmiştir. Nizamü’l Mülk’ün emriyle büyük bir rasathane inşa edilmiş ve Ömer Hayyam’a maaş bağlanmıştır. Ömer Hayyam bu rasathanede astronomi alanında önemli çalışmalar yapmıştır ve Celali Takvimini geliştirmiştir. Bu takvim dönemin hükümdarı Melikşah’a arz edilerek büyük takdir toplamıştır. Rahat bir çalışma ortamı bulan Ömer Hayyam günümüz edebiyatçılarını bile kendine hayran Rubailerini de yine bu dönemde yazdığı tarihi kaynaklarda yer almaktadır.

“Her sabah yeni bir gün doğarken

Bir gün eksilir ömürden

Her şafak bir hırsız gibidir

Elinde bir fenerle gelen”

 

  • Eğitim merkezleri kurmak ile kalmamış Nizamiye Medreselerinde eğitim alanlara burs ve yurt imkanı sağlamıştır. İlk burs ve yurt hizmeti Nizamü’l Mülk sayesinde icra edilmiştir.

 

  • Türk Devlet geleneğinde toprak idaresinde önemli bir yeri olan İkta sisteminin kurucusudur. İkta sistemi sonraki devletlerde de kullanılmıştır. İkta sistemi sayesinde üretim kontrol altına alınmış ve taşrada devret otoritesi sağlanmıştır. Toprak gelirleriyle idarecilerin maaşları ödenmiş ve savaşa hazır askerler yetiştirilmiştir.

 

  • İlk İstihbarat teşkilatının kurucusudur. Nizamcılar olarak bilinen bu teşkilat sayesinde devletin en ücra köşesindeki meselelerden bile hükümdarın ve idarecilerin haberdar olması sağlanmıştır. Ülke içindeki kargaşa ve huzursuzluklar merkeze uzak yöneticilerin adaletsiz uygulamaları merkeze iletilmek suretiyle halkın taleplerine cevap verilmiştir.

 

  • Türk devletlerinde ilk gelir gider raporunu hazırlatan devlet adamıdır. Tarihi kaynaklara göre bu raporu hazırlama görevi devrin önemli bir kişisi olan Hasan Sabbah’a verilmiştir. Hasan Sabbah’ın raporu zamanında tamamlayamaması sonucunda devrin hükümdarı tarafından cezalandırılmıştır. Bu olay üzerine Hasan Sabbah İran yakınlarında bulunan Alamut kalesine yerleşerek Fedailer adını verdiği adamlarıyla ilk siyasi suikastleri işletmiştir. Bu suikastlerden bir tanesinin de Nizamü’l Mülk olduğu rivayet edilmektedir.

Devlet yönetiminde daha birçok yeniliğe imza atan Nizamü’l Mülk’ün günümüze kadar gelen diğer bir önemli eseri de Siyasetname kitabıdır. Bu kitap devrin hükümdarı Melikşah’ın emri ile kaleme alınmıştır. Melikşah önemli devret adamlarına devlet işleri nasıl daha iyi yürütülür sorusuna cevap aramalarını şu sözleriyle ifade etmiştir: “Her biriniz memlekete dair düşünüp saltanatımız devrindeki aksaklıkları tespit ediniz. Dergâh, divan ve sarayımızda yerine getirilmesi gerekirken es geçilen yahut gözümüzden kaçan durumları gözden geçiriniz. Ayrıca evvelki padişahların icra etmiş oldukları halde bizimde yapmamız gerekirken icrasından geri kaldığımız durumları saptayınız. Bize arzı yapılan bu çalışmalardan makul olanı hayata geçirelim.  ”

Melikşah’ın emri üzerine kaleme alınan Siyasetname eseri yazıldığı dönemden günümüze kadar önemini korumuştur. Eserde devlet idarecilerinin dikkat etmesi gerekenler bölümler halinde özetlenmiştir. Nizamü’l Mülk eserinde meseleleri önce kendi içinde tartıştıktan sonra tezini destekleyecek kısa bir hikâye, rivayetler, Kur-an ayetleri ve geçmiş devlet adamlarının hatıratlarıyla süslemiştir.

Nizamü’l Mülk’ün tabiriyle: “Hem nasihat, hem hikmet, hem destan, hem Kur-an ayetleri, peygamber kıssaları hem de geçmiş adil padişahların maceralarıdır.”

Nizamü’l Mülk kitabında bir devlet yöneticisinin görevlerini 51 bölüm halinde özetlemiştir. Özetle bu görevler ide şu şekilde ifade etmiştir: “Hükümdar cihanı bayındır kılar; taşradan yer altı suları için kanallar açar, ırmaklara yataklar yaptırır, büyük suların üzerine köprüler inşa eder, tarlaları ekime elverişli kılar, surları yükseltir, yeni şehirler kurar, yüksek yapılar ve görkemli meskenler tesis eder, işlek yollara konaklar inşa ettirir, ilim talipleri için medreselerin inşasını emir buyurur. Böylece bu kubbede hoş bir seda baki bırakır. Kazandığı duaların sevabına diğer cihanda nail olur.”[vi]

Asırlar öncesinden birçok önemli meseleye çözüm bulan adaleti temele alan bir siyasi çizgiyi takip eden önemli bir devlet adamıdır Nizamü’l Mülk. İçinde bulunduğumuz çağda da onun gibi maharetli yöneticiler pekâlâ çıkabilir. Bulunduğumuz coğrafya bu potansiyele sahiptir. Yeter ki onu gibi ilme ve ilim insanlarına gereken önemi verelim. Adalet ve liyakati hep ön planda tutalım. Böylece biz de onun gibi gök kubbede hoş bir seda bırakalım.

 

[i] İbrahim Kafesoğlu, “Nizamulmülk”, İslam Ansiklopedisi, c.9, İstanbul, 1988

[ii] Osman Turan, Selçuklu Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti, İstanbul, 1999, Ötüken Yay.

[iii] Harold Lamp, Ömer Hayyam, İstanbul, 2003, Kaknüs Yay.

[iv] Ömer Hayyam, Rubailer, İstanbul, 2003, Türkiye İş Bankası Yay.

[v] Vladimir Bartol, Alamut, İstanbul, 2010, Koridor Yay.

[vi] Nizamü’l Mülk, Siyasetname, İstanbul, 2009, Türkiye İş Bankası Yay.

 

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here